اکنون مجمع کشورهای صادرکننده گاز در روسیه در حال برگزاری است و رئیسجمهور و سرپرست وزارت نفت نیز در این اجلاس حضور دارند. آنها همچنین دیدارهایی با مقامات روسیه داشتهاند و بر اساس اطلاعات موجود، طرف روسی اعلام آمادگی کرده است تا در زمستان، صادرات گاز به ایران داشته باشد و از ناترازی این انرژی بکاهد. برخی کارشناسان معتقدند در شرایط فعلی، ایران بدون معطلی باید اقداماتی را برای به سرانجام رسیدن این موضوع انجام دهد و اجازه ندهد این قرارداد مهم به سرنوشت خط اعتباری یک میلیارد دلاری دچار شود؛ خط اعتباریای که روسیه بارها آمادگی خود را برای آن اعلام کرده، اما بانک مرکزی ایران هنوز اقدامی در خصوص آن انجام نداده است.
در چنین شرایطی، تأمین گاز از منابع جایگزین، دیگر صرفاً یک گزینه تجاری یا موضوعی برای توسعه روابط اقتصادی با همسایگان نیست، بلکه میتواند به یکی از ابزارهای فوری مدیریت بحران انرژی تبدیل شود. از این منظر، واردات گاز از روسیه اهمیت ویژهای دارد؛ کشوری که از بزرگترین تولیدکنندگان گاز جهان به شمار میرود و ظرفیت قابل توجهی برای همکاری با ایران در حوزه تأمین، انتقال و تجارت منطقهای گاز دارد. اکنون که روسیه موافقت خود را با صادرات گاز به ایران اعلام کرده و مذاکرات دو کشور برای نهاییسازی سازوکار همکاری پیش رفته است، مسئله اصلی باید عبور از مرحله تفاهم و تعیین چارچوبهای کلی و رسیدن به مرحله اجرا باشد. هرگونه تأخیر در نهایی کردن قرارداد و فراهم کردن زیرساختهای دریافت گاز، میتواند فرصت استفاده از این ظرفیت را در زمستان پیش رو محدود کند؛ فصلی که در آن، هر مترمکعب گاز برای جلوگیری از توقف تولید صنعتی و حفظ پایداری شبکه انرژی اهمیت دارد.
صنایع؛ نخستین قربانی ناترازی گاز
پیامدهای کمبود گاز بهطور مستقیم در بخش تولید نمایان میشود. با افزایش مصرف خانگی در زمستان، اولویت تأمین گاز به سمت حفظ گرمایش خانوارها تغییر میکند و صنایع، نیروگاهها و برخی واحدهای تولیدی با محدودیت در دریافت گاز مواجه میشوند. این محدودیتها ممکن است در ظاهر به حفظ پایداری شبکه خانگی کمک کنند، اما هزینه اقتصادی قابل توجهی به همراه دارند. صنایع انرژیبر، بهویژه واحدهای پتروشیمی، فولاد، سیمان و سایر بخشهایی که به گاز طبیعی بهعنوان سوخت یا خوراک تولید وابستهاند، برای تداوم فعالیت خود به دسترسی پایدار به انرژی نیاز دارند. کاهش یا قطع گاز در این واحدها میتواند برنامه تولید را مختل کند، هزینههای عملیاتی را افزایش دهد و تحویل محصولات به بازارهای داخلی و خارجی را به تأخیر بیندازد. در برخی صنایع، امکان استفاده از سوخت دوم وجود دارد، اما این جایگزینی لزوماً بدون هزینه نیست. تغییر سوخت ممکن است به محدودیتهای فنی، افزایش هزینه تأمین انرژی، افت راندمان یا نیاز به تنظیمات و تجهیزات متناسب منجر شود. افزون بر این، همه واحدهای صنعتی امکان استفاده از سوخت جایگزین را ندارند و میزان آمادگی آنها نیز یکسان نیست.
چرا روسیه میتواند بخشی از راهحل باشد؟
ایران و روسیه از ظرفیتهای قابل توجهی برای همکاری در بازار گاز برخوردارند. روسیه منابع عظیم گازی و تجربه گستردهای در تولید و تجارت این حامل انرژی دارد و ایران نیز با برخورداری از ذخایر بزرگ گاز، شبکه انتقال گسترده و موقعیت جغرافیایی ویژه، میتواند به یکی از حلقههای مهم تجارت منطقهای انرژی تبدیل شود. با وجود این ظرفیتها، واردات گاز از روسیه در نگاه نخست ممکن است متناقض به نظر برسد؛ زیرا ایران خود یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی جهان است. اما داشتن ذخایر عظیم زیرزمینی، لزوماً به معنای برخورداری از عرضه کافی در تمام نقاط کشور و در همه زمانهای سال نیست. آنچه برای مدیریت شبکه اهمیت دارد، توازن میان تولید قابل دسترس، ظرفیت انتقال و میزان تقاضا در هر منطقه است. در زمستان، افزایش مصرف در بخش خانگی و تجاری، بخش بزرگی از گاز تولیدی را به خود اختصاص میدهد. همزمان، صنایع و نیروگاهها نیز برای ادامه فعالیت به سوخت نیاز دارند. در چنین شرایطی، حتی اگر تولید سالانه کشور در سطح بالایی قرار داشته باشد، محدودیت عرضه در روزهای اوج مصرف میتواند به ناترازی منجر شود.
واردات گاز از روسیه میتواند این شکاف را کاهش دهد؛ بهویژه اگر گاز وارداتی از مسیرهای شمالی دریافت شود، امکان تأمین بخشی از نیاز مناطق شمالی و شمال شرقی کشور بدون انتقال تمام حجم موردنیاز از میدانهای جنوبی فراهم خواهد شد. این موضوع از منظر مدیریت شبکه اهمیت دارد؛ زیرا انتقال گاز از جنوب به شمال، به ظرفیت خطوط لوله و شرایط عملیاتی شبکه وابسته است. در این الگو، واردات لزوماً به معنای جایگزین کردن گاز تولید داخل در تمام کشور نیست، بلکه میتواند بهعنوان مکمل عرضه داخلی عمل کند. به بیان دیگر، گاز روسیه در دوره اوج تقاضا به افزایش انعطافپذیری شبکه کمک میکند و امکان مدیریت بهتر منابع موجود را فراهم میسازد.
توافقی که روی کاغذ مانده است
مذاکرات تهران و مسکو برای واردات گاز، طی ماههای گذشته به مراحل پیشرفتهای رسیده است. محسن پاکنژاد، وزیر وقت نفت، در بهمنماه ۱۴۰۴ و در جریان نوزدهمین کمیسیون مشترک همکاریهای اقتصادی ایران و روسیه، از پیشرفت توافقها و نزدیک شدن پرونده صادرات گاز روسیه به ایران به مرحله نهایی خبر داده بود. او در آن مقطع با اشاره به اینکه تنها یک یا دو بند فنی و تشریفاتی از توافق باقی مانده است، تأکید کرد که با وجود عملکرد مطلوب تولید گاز در پارس جنوبی، شدت ناترازی و میزان تقاضای داخلی، واردات گاز از روسیه را به ضرورتی جدی تبدیل کرده است.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران نیز در بهمنماه سال گذشته اعلام کرده بود که مذاکرات درباره قرارداد موسوم به «جنرال فریمورک» وارد مرحله نهایی شده است. به گفته او، موضوعات فنی، حقوقی، جانمایی ترمینالها، تدوین شرایط قراردادی و سایر محورهای تخصصی در کارگروه مشترک بررسی شده و تعیین قیمت نهایی و سازوکار تسویه مالی از موضوعات باقیمانده بوده است.
در چنین شرایطی، طولانی شدن مذاکرات بر سر جزئیات تجاری، بدون توجه کافی به هزینه تأخیر در تأمین گاز، میتواند به زیان ایران تمام شود. قیمت خرید، شرایط پرداخت و تعهدات دو طرف اهمیت دارند، اما ارزیابی قرارداد باید هزینههای احتمالی کمبود گاز، توقف صنایع و محدودیت تولید برق را نیز در نظر بگیرد. اگر قرارداد بهگونهای تنظیم شود که گاز وارداتی در زمان مناسب و با حجم قابل اتکا به شبکه ایران برسد، میتوان بخشی از فشار زمستانی را کاهش داد. در مقابل، امضای توافقی که اجرای آن به ماههای پس از اوج مصرف موکول شود، نمیتواند پاسخ مناسبی به نیاز فوری کشور باشد.
فرصت زمستانی را نباید از دست داد
همکاری با روسیه در حوزه گاز باید در دو افق زمانی دنبال شود. در افق کوتاهمدت، اولویت با نهایی کردن قرارداد و آغاز تحویل گاز در زمانی است که بیشترین نیاز به آن وجود دارد. در افق بلندمدت نیز ایران باید از این همکاری برای توسعه سوآپ و ترانزیت، تقویت زیرساختهای انتقال و ذخیرهسازی و گسترش مناسبات تجاری انرژی استفاده کند.
در کنار این اقدامات، بازسازی ظرفیتهای آسیبدیده پالایشگاههای گازی، تسریع پروژههای فشارافزایی پارس جنوبی و مدیریت مصرف نیز ضروری است. مسئله اصلی، ترکیب درست ابزارهای موجود است. اگر دولت بتواند واردات را بهموقع آغاز کند، مصرف را مدیریت کند و برنامه مشخصی برای تخصیص گاز به بخشهای مختلف داشته باشد، احتمال بروز اختلال گسترده در فعالیت صنایع و نیروگاهها کاهش خواهد یافت. در مقابل، تأخیر در اجرای توافق با روسیه، در شرایطی که بخشی از ظرفیت پالایشی کشور در جنگ آسیب دیده است، ریسک تأمین انرژی را افزایش میدهد. از این رو، موافقت روسیه با صادرات گاز باید فرصتی برای اقدام عملی تلقی شود، نه صرفاً دستاوردی دیپلماتیک که در سطح مذاکرات باقی بماند.