نویسنده: سعید مصباح

اقتباس از یک اثر کلاسیک می‌تواند آزمونی باشد برای سنجش اینکه فیلم‌ساز تا چه اندازه توانایی مواجهه با جهانی متفاوت از جهان ذهنی خودش را دارد. «ادیسه» هومر از همین منظر انتخاب چالش‌برانگیزی برای کریستوفر نولان است. حماسه‌ای که قهرمان آن شخصیتی متناقض، پیچیده و گاه غیرقابل‌پیش‌بینی است. با این حال، به نظر می‌رسد نولان در مواجهه با این میراث ادبی، بیش از آنکه به کشف جهان هومر علاقه‌مند باشد، در پی یافتن بستری تازه برای تکرار دغدغه‌های سینمایی خود است.

مشکل از جایی آغاز می‌شود که اودیسئوس از یک قهرمان حماسی به شخصیتی با مختصات روان‌شناختی آشنای سینمای نولان تبدیل می‌شود. در جهان هومر، هوش، حیله‌گری، خشونت و قدرت فریب، اجزای جدایی‌ناپذیر شخصیت اودیسئوس‌اند. او قرار نیست الگویی بی‌نقص از فضیلت باشد. اتفاقاً ارزش ادبی این شخصیت در همین ناسازگاری‌ها و تناقض‌هاست. اما نولان ظاهراً ترجیح می‌دهد با الگوی آشناتری کار کند: مردی تنها که گذشته رهایش نمی‌کند، از اعمال خود رنج می‌برد و درگیر کشمکشی دائمی با وجدان خویش است. الگویی که پیش‌تر در «ممنتو»، سه‌گانه «بتمن» و «اوپنهایمر» نیز بارها با آن مواجه شده‌ایم.

این انتخاب فقط یک تفاوت در شخصیت‌پردازی نیست و معنای اخلاقی داستان را هم تغییر می‌دهد. در چنین روایتی، اهمیت خشونت‌های گذشته بیش از آنکه در نسبت با قربانیان و مسئولیت اخلاقی قهرمان سنجیده شود، در تأثیری خلاصه می‌شود که بر روان او گذاشته است. گویی رنج انسان‌های دیگر زمانی اهمیت پیدا می‌کند که به بحران درونی شخصیت اصلی منجر شود. این همان نقطه‌ای است که اخلاق به روان‌شناسی تقلیل پیدا می‌کند. ما به‌جای مواجهه با مسئولیت، با احساس گناه روبه‌رو می‌شویم و به‌جای پرسش از عدالت، شاهد نمایش عذاب وجدان قهرمان هستیم.

البته نمی‌توان توانایی نولان در ساخت سینمای عظیم، طراحی صحنه‌های باشکوه و معماری روایت‌های پیچیده را انکار کرد. اما این مهارت‌ها نباید به سپری برای مصون ماندن فیلم از نقد تبدیل شوند. سینمای پرهزینه و پرزرق‌وبرق الزاماً سینمای عمیق نیست و بازسازی یک اسطوره نیز صرفاً با افزودن لایه‌های روان‌شناختی به آن حاصل نمی‌شود.

شاید مسئله اصلی نولان این باشد که می‌خواهد همه جهان‌ها را با دستور زبان شخصی خودش توضیح دهد. اما یک متن کلاسیک قرار نیست صرفاً ماده خامی برای تکرار جهان‌بینی فیلم‌ساز باشد. گاهی ارزش مواجهه با هومر دقیقاً در پذیرفتن تفاوت‌های جهان او با جهان امروز است. اگر قرار باشد اودیسئوس هم به قهرمانی دیگر در کلکسیون مردان زخم‌خورده و گرفتار گذشته نولان تبدیل شود، این اقتباس چه چیزی به فهم ما از یکی از ماندگارترین شخصیت‌های ادبیات جهان اضافه می‌کند؟