نگاهی به مقاله ریچارد نفیو، معمار تحریمهای ایران در دولت باراک اوباما، در فروردین ۱۴۰۵ و مقایسه آن با سخنان اخیر مسعود پزشکیان نشان میدهد که یکی از هوشمندانهترین جریانهای ضدایرانی در آمریکا، یعنی دموکراتهای متخصص در فشار اقتصادی، تحریم و فرسایش تدریجی ایران، که امروز نیز از پیشنهاد به ترامپ جمهوریخواه برای به زانو درآوردن ایران دریغ نمیکنند، دقیقاً بهدنبال چه الگویی بوده است؛ الگویی که اکنون اظهارات مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، ناخواسته یا آگاهانه ترجمه حرفبهحرف آن شده است.
نفیو در مقاله خود به ترامپ توصیه میکند که: «بهدنبال توافق جامع با ایران نباشد و بهجای آن، کشور را وارد وضعیتی موسوم به «منطقه خاکستری» کند؛ وضعیتی نه جنگ و نه صلح که در آن فشار مستمر، ضربات فرسایشی و مهار تدریجی، جایگزین یک رویارویی تمامعیار شود. در این نسخه، آمریکا باید فشار حداکثری را حفظ کند و صرفاً به توافقی محدود برای باز نگه داشتن تنگه هرمز رضایت دهد.»
این توصیه بهخوبی اهمیت راهبردی تنگه هرمز را آشکار میکند؛ اهرمی که یکی از مهمترین ظرفیتهای ایران برای شکستن محاصره اقتصادی و دریایی است و حتی دشمن نیز به تعیینکنندگی آن اذعان دارد. نفیو در عین حال، روی نقطه ضعف دیگری دست میگذارد: سوءمدیریت اقتصادی و ناتوانی دولت در اداره کشور. او از این طریق نشان میدهد که واشنگتن بهطور ویژه روی فشار اقتصادی و تشدید نارضایتی داخلی حساب باز کرده است.
طرح دوگانه «تفنگ یا کره» (Guns and Butter) از سوی نفیو نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ القای این گزاره که ایران ناچار است میان قدرت نظامی و رفاه اجتماعی یکی را انتخاب کند. در واقع، فشار اقتصادی در این نسخه مکمل تهدید نظامی است تا کشور در اداره همزمان امنیت و اقتصاد دچار فرسایش شود. نفیو همچنین با برجستهسازی برخی اظهارات متناقض داخلی، تلاش میکند شکاف میان دولت و حاکمیت را القا کند؛ تصویری که اگرچه بارها در عمل نادرست از آب درآمده، اما برخی مواضع ناپخته داخلی، بهخصوص از سمت پزشکیان، به بازتولید آن کمک میکند.
اظهارات عجیب
در چنین شرایطی، اظهارات شرمآور مسعود پزشکیان در دیدار با بسیج دانشجویی دانشگاه تهران در ۲۸ آبان، معنایی فراتر از یک موضعگیری معمول از سوی او را دارد. رئیسجمهور در این جلسه با ادبیاتی عجیب و جملاتی که بهطرز معناداری با نسخه هشت ماه قبل نفیو همخوانی دارد، گفت: «هم میخوای بجنگی، هم میخوای دعوا کنی، هم میخوای تحریم بشی، هم میخواهی نفت نفروشی، هم میخوای برق ندی، هم میخوای همه چیز باشه؟»
این سخنان در واقع بازتولید همان دوگانهای است که نفیو برای قرار دادن ایران در تنگنای انتخاب میان امنیت و اقتصاد طراحی کرده بود. رئیسجمهور بهجای تأکید بر ضرورت مدیریت فشار خارجی، تقویت ظرفیتهای اقتصادی و استفاده از ابزارهای کشور برای خنثیسازی تحریمها، تصویری از ناتوانی و استیصال دولت ارائه میدهد؛ تصویری که طبیعتاً بهترین خوراک تبلیغاتی را برای دشمن فراهم میکند.
چندان طول نکشید که این اظهارات مورد بهرهبرداری رسانههای صهیونیستی قرار گرفت. روزنامه اسرائیلی معاریو با بازتاب سخنان پزشکیان در تیتر یک وبسایت خود نوشت: «رئیسجمهور ایران میگوید: ما پول نداریم، راهها را مسدود کردهاند، نمیتوانیم دلار وارد کنیم، نمیتوانیم مالیات بگیریم.» به این ترتیب، آنچه میتوانست در داخل موضوعی برای بررسی راهکارهای مدیریت اقتصادی و مقابله با تحریم باشد، به ابزاری برای القای فروپاشی اقتصادی ایران در رسانههای دشمن تبدیل شد.
پزشکیان در همان دیدار با بسیج دانشجویی نیز با ادبیاتی مشابه اظهار داشت: «راهم بستن، نفتم نمیتونم بفروشم، دلار گیرم بیاید، مالیات نمیتونم بگیرم، دلارم نمیتونم بگیرم، خب نتیجهش یعنی اعتراضات، یعنی دعواها، یعنی اینا، مجبوریم مدیریت کنیم.» او روز گذشته نیز در همایش سالانه بازار سرمایه در ۳۰ آبان گفت: «آمریکا و قارههای دیگر بهخاطر جنگ ایران تحت تأثیر قرار گرفتهاند، اونوقت اوضاع ما گل و بلبل باشد؟»
دروغبافی برای سیاهتر نشان دادن کشور
نکته قابلتأملتر، ادعای دروغ و عجیب پزشکیان در خصوص ناتوانی دولت در دریافت مالیات است؛ ادعایی که حتی از سوی وزیر اقتصاد دولت پزشکیان نیز تکذیب شد. مدنیزاده اعلام کرد درآمد مالیاتی نهتنها کاهش پیدا نکرده، بلکه رکورد زده است؛ بهطوری که درآمد مالیاتی دولت فقط در آبانماه به ۳۰۰ هزار میلیارد تومان رسیده و نسبت به مدت مشابه سال قبل ۷۰ درصد افزایش داشته است. بنابراین، ادعای ناتوانی در اخذ مالیات، حتی با آمار اعلامی وزارت اقتصاد نیز در تعارض قرار میگیرد. بازتاب این اظهارات در رسانههای رژیم صهیونیستی نیز بار دیگر نشان داد که دشمن چگونه از چنین مواضع بلاهتبار یا عامدانهای برای جنگ روانی علیه کشور استفاده میکند.
اما مسئله پزشکیان صرفاً به چند جمله نسنجیده محدود نمیشود. مجموعه اظهارات او در دو سال و چند ماه ریاستجمهوری، یادآور ادبیات حسن روحانی در سال ۱۳۹۲ و آغاز مذاکرات برجام است؛ زمانی که با طرح ادعاهای دروغی نظیر «خزانه خالی» و «سیلوهای خالی»، تلاش شد برای حمله به رئیسجمهور قبل از وی، محمود احمدینژاد، شرایط کشور بهشدت بحرانی و کشور برای دستیابی به توافق با غرب محتاج و مشتاق نشان داده شود. نتیجه چنین رویکردی، ارسال پیام ضعف به طرف آمریکایی و اروپایی و فراهم شدن زمینه امتیازگیری بیشتر آنها در مذاکرات بود.
اکنون نیز پزشکیان با ترسیم مداوم تصویری از ناتوانی اقتصادی، ناتوانی در فروش نفت، ناتوانی در تأمین ارز و حتی ناتوانی در دریافت مالیات، همان مسیر خطرناک را بازتولید میکند. تفاوتی نمیکند این رفتار ناشی از آگاهی و همراهی با یک الگوی سیاسی باشد یا محصول بلاهت در فهم مختصات جنگ اقتصادی؛ نتیجه در هر دو حالت، حرکت در مسیری است که آمریکا و طراحان تحریم برای ایران ترسیم کردهاند.
کشور نمیتواند در شرایط جنگ اقتصادی و تهدید نظامی، هزینه اظهاراتی را بپردازد که عملاً به تکمیل عملیات روانی دشمن کمک میکند. همانگونه که در سال ۶۰، عزل بنیصدر و پایان دادن به بنبست مدیریتی در جنگ تحمیلی، زمینه تغییر مسیر جنگ و آغاز پیروزیهای ایران در کمتر از یک سال را فراهم کرد، امروز نیز مسئله صلاحیت و توانایی اداره کشور در چنین شرایطی نمیتواند از دستور کار مجلس و تصمیمگیران خارج باشد. مسئله، صرفاً اختلاف سلیقه سیاسی یا انتقاد از عملکرد دولت نیست؛ مسئله این است که آیا میتوان عنان اداره کشور را در شرایط جنگ و محاصره اقتصادی به مدیری سپرد که چه آگاهانه و چه از سر ناتوانی، در مسیری قدم برمیدارد که امثال نفیو و بنست برای فرسایش ایران طراحی کردهاند؟ بازنگری جدی در وضعیت مدیریت اجرائی کشور و بررسی ضرورت عزل پزشکیان، تصمیمی است که نمیتوان با مصلحتاندیشیهای معمول از کنار آن گذشت.
وقتی رئیس جمهور، نسخه معمار تحریمها را از زبان خود تکرار میکند
ریچارد نفیو هشت ماه پیش به ترامپ توصیه کرده بود بهجای توافق جامع، ایران را در منطقه خاکستریِ فشار اقتصادی و تهدید نظامی نگه دارد و از ضعفهای مدیریتی و شکافهای داخلی برای فرسایش کشور استفاده کند. اکنون اظهارات پزشکیان درباره ناتوانی در فروش نفت، دریافت دلار و اخذ مالیات، همان تصویری را بازتولید میکند که نفیو برای تکمیل راهبرد فشار آمریکا ترسیم کرده بود.