افزایش قیمت نفت تنها به معنای گرانتر شدن بنزین، گازوئیل و هزینه حملونقل نیست. انرژی یکی از نهادههای اصلی تولید کشاورزی است و قیمت آن از مسیرهای مختلفی بر هزینه کاشت، برداشت، فرآوری و توزیع محصولات غذایی اثر میگذارد. از سوی دیگر، کشورهای حاشیه خلیج فارس سهم مهمی در تأمین کودهای شیمیایی مورد استفاده در کشاورزی جهان دارند. به همین دلیل، بسته شدن تنگه هرمز علاوه بر بازار انرژی، زنجیره تأمین مواد غذایی را نیز تحت فشار قرار داده است. در روزهای اخیر، با تشدید نگرانیها، قیمت نفت به محدوده ۱۱۰ دلار در هر بشکه رسیده است.
رویترز درباره بازار انرژی نوشت: برخورد کشتیها با مین در تنگه هرمز و حمله اوکراین به یک تأسیسات مهم نفتی روسیه، نگرانیها درباره عرضه نفت را افزایش داده است. این تحولات در شرایطی رخ میدهد که بازارهای جهانی همزمان با اختلال در عرضه انرژی و افزایش هزینههای حملونقل مواجهاند.
نفت ۲۰۰ دلاری در راه است؟
راسل هاردی، مدیرعامل شرکت ویتول، هشدار داد که در صورت توقف جریان انتقال نفت از خاورمیانه، بازار جهانی ممکن است با سناریوی نفت ۲۰۰ دلاری مواجه شود. او با اشاره به خروج روزانه حدود ۱۴ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از منطقه تأکید کرد که تداوم این جریان صادراتی برای جلوگیری از جهش شدید قیمتها اهمیت زیادی دارد. هاردی از افزایش شدید هزینه حملونقل دریایی و فشار ناشی از آن بر فعالان بازار خبر داد و گفت: کمبود فرآوردههای نفتی میتواند در ماههای آینده ادامه یابد.
حلقه اتصال نفت و سفره مردم جهان
رویترز دیروز در گزارشی نوشت: تورم جهانی مواد غذایی ممکن است در ماههای آینده تشدید شود و تا سال ۲۰۲۷ ادامه یابد. بر اساس این گزارش، اختلال در مسیرهای کشتیرانی ناشی از جنگ، افزایش هزینه سوخت و کود شیمیایی و خشکسالی احتمالی ناشی از پدیده النینو، عرضه غلات را تحت فشار قرار داده است. رویترز تأکید کرد که مجموعه این عوامل، بهویژه برای کشورهای کمدرآمد و با درآمد متوسط در آسیا، خاورمیانه و شمال آفریقا، خطرناکتر است؛ زیرا خانوارهای این کشورها سهم بیشتری از درآمد خود را صرف خرید مواد غذایی میکنند. در چنین شرایطی، حتی افزایش محدود قیمت کالاهای اساسی میتواند قدرت خرید خانوارها را بهطور محسوسی کاهش دهد.
این خبرگزاری برای نشان دادن ابعاد بحران به وضعیت بازارهای مختلف اشاره کرده است. قیمت برنج در اندونزی به رکورد رسیده، بهای نان بدون یارانه در مصر نسبت به ماه ژوئیه حدود ۲۵ درصد افزایش یافته و قیمت شکر در هند به بالاترین سطح تاریخی خود رسیده است. همچنین قیمت روغن خوراکی در امارات متحده عربی حدود ۴۰ درصد بالا رفته است. بر اساس دادههای مورد استناد رویترز، قیمت گندم در سال ۲۰۲۶ بیش از ۳۰ درصد افزایش یافته و قیمت برنج در کشورهای مهم صادرکننده آسیایی نیز با وجود ذخایر نسبتاً بالا، حدود ۱۰ تا ۱۳ درصد رشد کرده است. این ارقام نشان میدهد فشارهای قیمتی به یک محصول یا منطقه محدود نیست و مجموعهای از عوامل عرضه و هزینه در بازارهای غذایی نقش دارند.
رویترز به اختلال در انتقال غلات از دریای سیاه و تغییر مسیر کشتیها در دریای سرخ اشاره کرده است. ناامنی در مسیرهای دریایی باعث شده برخی کشتیها مسیر طولانیتری را در اطراف آفریقا طی کنند؛ موضوعی که هزینه و زمان حمل کالا را افزایش میدهد. همزمان، درگیریهای مرتبط با جنگ ایران و جنگ روسیه و اوکراین، تجارت غلات و نهادههای کشاورزی را با دشواری بیشتری مواجه کرده است.
سه فشار همزمان بر کشاورزی
روزنامه اقتصادی بارونز نیز با عنوان «مزارع با سه ضربه همزمان مواجهاند؛ قیمت غذا ممکن است بیشتر افزایش یابد»، به بررسی چشمانداز کشاورزی جهان پرداخت. این گزارش با اتکا به تحلیل تازه مؤسسه اساندپی گلوبال، سه عامل اصلی را اختلال در عرضه کود شیمیایی، افزایش هزینه گازوئیل و خطر شرایط آبوهوایی نامساعد ناشی از النینو عنوان کرده است.
بر اساس این گزارش، تنگه هرمز فقط مسیر مهم انتقال نفت و گاز نیست، بلکه در تجارت جهانی نهادههای کشاورزی نیز اهمیت دارد. حدود ۲۹ درصد تجارت جهانی اوره، نزدیک به نیمی از تجارت گوگرد و حدود ۲۱ درصد تجارت آمونیاک از این مسیر عبور میکند. اوره یکی از مهمترین کودهای نیتروژنی مورد استفاده در کشاورزی است و محدود شدن عرضه آن میتواند هزینه تولید محصولات غذایی را افزایش دهد.
اهمیت این مسئله در آن است که افزایش هزینه کود تنها بر کشاورزانی که مستقیماً به واردات از خلیج فارس وابستهاند اثر نمیگذارد. تولید کود در کشورهای دیگر نیز به انرژی، بهویژه گاز طبیعی، وابسته است. در نتیجه، افزایش قیمت انرژی میتواند هزینه تولید کود را حتی در مناطقی که مستقیماً با کمبود واردات مواجه نیستند، بالا ببرد.
بارونز همچنین هشدار داد که افزایش هزینه گازوئیل، فعالیت ماشینآلات کشاورزی و حمل محصولات را گرانتر میکند. در چنین وضعیتی، کشاورزان ممکن است برای کنترل هزینهها مصرف کود را کاهش دهند یا سطح زیر کشت را محدود کنند. هر دو تصمیم میتواند به کاهش تولید و افزایش قیمت محصولات در دورههای بعدی منجر شود.
تحلیل اساندپی گلوبال که مبنای گزارش بارونز قرار گرفته، از احتمال افت تولید برخی محصولات مهم نیز خبر میدهد. پیشبینی تولید گندم استرالیا از ۲۸ میلیون تن به ۲۲ میلیون تن کاهش یابد. برآورد تولید ذرت برزیل نیز ۶ میلیون تن کاهش یافته و به ۱۳۷ میلیون تن رسیده است. در مورد سویا، پیشبینی تولید برزیل با ۶ میلیون تن کاهش به ۱۷۷ میلیون تن رسیده است. شدت گرفتن النینو و کاهش بارندگی میتواند خطر افت بیشتر تولید را افزایش دهد.
عامل دیگری که در این گزارش مطرح شده، رقابت میان تولید غذا و سوختهای زیستی است. با گران شدن نفت، تولید سوختهای زیستی از محصولات کشاورزی و روغنهای گیاهی جذابیت اقتصادی بیشتری پیدا میکند. در نتیجه، بخشی از محصولات و زمینهای کشاورزی ممکن است بهجای تأمین مواد غذایی، به تولید سوخت اختصاص یابد و فشار بیشتری بر عرضه غذا وارد شود.
افزایش هزینه زندگی در آمریکا
خبرگزاری آمریکایی آسوشیتدپرس نیز در گزارشی آثار جنگ ایران بر هزینه زندگی خانوارهای آمریکایی را بررسی کرد. این گزارش نشان میدهد که اثر افزایش قیمت انرژی در آمریکا تاکنون بیشتر در هزینه سوخت، سفر و حملونقل کالاها نمایان شده است؛ اما ادامه این وضعیت میتواند به افزایش بیشتر قیمت محصولات در فروشگاهها منجر شود.
بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، قیمت بنزین در آمریکا نسبت به پیش از جنگ حدود ۴۵ درصد و قیمت گازوئیل حدود ۶۸ درصد افزایش یافته است. هزینه حملونقل جادهای و باربری نیز رشد قابل توجهی داشته و شرکتهای هواپیمایی در واکنش به افزایش هزینه سوخت، قیمت بلیتها را بالا برده یا برخی مسیرها را کاهش دادهاند.
آسوشیتدپرس برآورد کرده است که هزینههای ناشی از جنگ برای خانوار متوسط آمریکایی به حدود ۲ هزار دلار رسیده که تقریباً ۱۱۰۰ دلار آن ناشی از افزایش هزینه انرژی است. در عین حال، این خبرگزاری تأکید کرده که افزایش قیمت در فروشگاههای مواد غذایی هنوز به اندازه بازار سوخت فراگیر نشده است. پیشبینی افزایش متوسط قیمت مواد غذایی در آمریکا در سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۴ درصد بوده است.
نکته کلیدی آن است که کاهش قیمت نفت یا بازگشت مسیرهای کشتیرانی به وضعیت عادی، لزوماً به معنای کاهش فوری قیمت مواد غذایی نیست. اگر اختلال در عرضه انرژی و کود ادامه پیدا کند و النینو نیز به کاهش برداشت محصولات منجر شود، فشار بر بازار جهانی غذا میتواند در سال ۲۰۲۷ تشدید شود.