به گزارش گروه اقتصادی روزنامه نوبنیاد؛ در اقتصاد، گاهی یک بحران پیش از آنکه در کارخانه، بازار یا شبکه توزیع شکل بگیرد، در ذهن مردم ساخته میشود. کافی است دولت درباره یک کالای حساس، چند ماه پیامهای متناقض ارسال کند؛ یک مقام از تغییر قیمت بگوید، مقام دیگر آن را تکذیب کند، طرحی در جلسات رسمی مطرح شود و نمایندگان مجلس آن را رسانهای کنند، سپس دولت اعلام کند که هنوز هیچ تصمیمی گرفته نشده است. نتیجه چنین وضعیتی قابل پیشبینی است؛ مردم به آینده اعتماد نمیکنند و از خود رفتار احتیاطی نشان میدهند. ماجرای بنزین در هفتههای اخیر دقیقاً نمونهای از همین الگوی خطرناک بود؛ الگویی که در سه روز پایانی هفته گذشته خود را در صفهای طولانی جایگاههای سوخت نشان داد. در پی انتشار برخی شایعات درباره افزایش چشمگیر و ناگهانی قیمت بنزین، تقاضا برای آن افزایش پیدا کرد و همین عامل سبب شکلگیری صفهای طولانی در پمپبنزینها شد، بهطوریکه حتی در پایتخت، برخی جایگاهها با کمبود بنزین مواجه شدند. هرچند دولت اعلام کرد هیچ برنامهای برای تغییر در نرخ بنزین یارانهای تا پایان شهریورماه ندارد و ساختار دو نرخ سهمیه اول و دوم (۶۰ لیتر ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر ۳۰۰۰ تومان) در کارتهای سوخت همچنان بدون تغییر خواهد ماند. نکته مهم اینجاست که کشور با کمبود بنزین مواجه نیست، اما پرسش اصلی این است که اگر کمبود وجود ندارد، چرا جامعه تا این اندازه نسبت به تأمین بنزین حساس و نگران شده است؟ پاسخ را باید نه در مخازن پالایشگاهها، بلکه در چند ماه آشفتگی خبری و تصمیمگیری در دولت جستوجو کرد.
صفها نتیجه طبیعی التهاب بود
رانندهای که تصور میکند ممکن است فردا عرضه بنزین محدود شود، امروز باک خود را پر میکند. میلیونها راننده اگر همزمان چنین تصمیمی بگیرند، مصرف ناگهان افزایش پیدا میکند و همان اتفاقی رخ میدهد که در روزهای گذشته شاهد آن بودیم. بر اساس اعلام مسئولان شرکت ملی پالایش و پخش ایران، میانگین مصرف روزانه کشور از حدود ۱۳۸ میلیون لیتر در مردادماه به حدود ۱۴۵ میلیون لیتر در روزهای ابتدایی شهریور افزایش پیدا کرد؛ یعنی رشدی نزدیک به ۱۰ درصد در فاصلهای کوتاه. در تهران نیز مصرف روزانه به ۲۶ تا ۲۷ میلیون لیتر رسید؛ در حالی که متوسط مصرف روزانه پایتخت در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ حدود ۲۰ تا ۲۱ میلیون لیتر بود. چنین جهشی، حتی اگر کشور از نظر تولید بنزین مشکل نداشته باشد، میتواند شبکه توزیع را دچار اختلال کند. وقتی میلیونها خودرو به دلیل نگرانی از آینده، بهطور همزمان برای پرکردن باک مراجعه میکنند، فشار بر شبکه توزیع افزایش مییابد. به همین دلیل، برخی جایگاهها با وقفه موقت در تأمین مواجه شدند و صفها شکل گرفت. پس مشکل اصلی فقط «بنزین موجود است یا نیست» نبود. مشکل این بود که دولت اجازه داد فضای روانی به نقطهای برسد که مردم تصور کنند ممکن است فردا شرایط تغییر کند.
کمبود بنزین نداریم
در همین حال، سیامک طاووسی، مدیر هماهنگی و نظارت بر عملیات شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ایران، با تأکید بر اینکه کمبودی در تأمین بنزین وجود ندارد، گفت: برخی اظهارنظرها درباره تغییر سهمیه و قیمت بنزین موجب ایجاد نگرانی در جامعه و در نتیجه افزایش حدود ۱۰ درصدی مصرف این فرآورده شده است. وی افزود: افزایش ناگهانی تقاضا، همزمان با آسیبدیدگی بخشی از ظرفیت ذخیرهسازی و زیرساختهای لجستیکی سوخت در تهران، موجب کاهش سرعت تأمین بنزین برخی جایگاهها و تشکیل صف در تعدادی از آنها شد.
قاچاق بنزین بسیار ناچیز است
سید نظامالدین موسوی، سخنگوی دیوان محاسبات کشور، نیز گفت: با وجود افزایش مصرف بنزین در روزهای اخیر، در شرایط فعلی کمبودی در ذخایر قابل عرضه وجود ندارد. او افزود: وضعیت فعلی مصرف بنزین باید از دو منظر بررسی شود؛ نخست، افزایش واقعی مصرف و دوم، فضایی که بر اثر برخی اظهارنظرهای متناقض و اطلاعرسانیهای غیرشفاف درباره قیمت و نحوه عرضه بنزین شکل گرفته است. افزایش مصرف در این مقطع از سال بهدلیل سفرهای تابستانی قابل پیشبینی بود، اما میزان افزایش مصرف در روزهای اخیر قابل توجه است. موسوی تصریح کرد: بخشی از التهاب ایجادشده در روزهای اخیر ناشی از اظهارات ضدونقیض مسئولان درباره قیمت و نحوه عرضه بنزین بوده است. انتشار اخبار متفاوت درباره قیمت بنزین و اجرای طرحهای جدید و سپس تکذیب یا توقف آنها، طبیعی است که نگرانی مردم نسبت به آینده را افزایش دهد. سخنگوی دیوان محاسبات با بیان اینکه ناترازی بنزین مسئلهای یکشبه نیست، گفت: قاچاق سوخت مسئلهای جدی است، اما باید درباره سهم آن در ناترازی بنزین دقیق و مبتنی بر آمار صحبت کرد. سهم بنزین از قاچاق فرآوردههای سوختی بسیار ناچیز است و نمیتوان ناترازی بنزین را صرفاً با قاچاق توضیح داد.
پزشکیان؛ دست رد به طرح پرهزینه؟
سرانجام مسعود پزشکیان، رئیس دولت چهاردهم، در گفتوگوی تلویزیونی خود تلاش کرد مسیر آینده بنزین را روشن کند. پزشکیان تأکید کرد دولت در موضوع بنزین شگفتانهای برای مردم نخواهد داشت. او گفت: قیمت سهمیه اول و دوم بنزین تغییر نخواهد کرد، اما نرخ سهمیه سوم (جایگاه) از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان تغییر میکند و بیشتر از این نیست. سه راهکار تغییر سهمیههای اول و دوم، تغییر نرخ سوم بنزین و تخصیص بنزین به کد ملی که متعلق به مجموعه تحت هدایت اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، بود، در روزهای اخیر روی میز دولت قرار داشت. اکنون سخنان رئیسجمهور نشان میدهد او با انتخاب مسیر تدریجی اصلاح قیمت بنزین، بهصورت عملی با طرح تخصیص بنزین به کد ملی مخالفت کرده است. تصمیم دولت ادامه مصوبهای در سال گذشته است که بنزین را ابتدا سهنرخی و سپس تأکید کرد که هر ۳ ماه یکبار نرخ سوم افزایش پیدا خواهد کرد. در این مدل، سهمیههای اول و دوم تغییر نمیکند و اصلاح قیمت بیشتر متوجه مصرفهای بالاتر خواهد بود. این مسیر، اگرچه میتواند آثار تورمی داشته باشد، اما در مقایسه با شوک ناشی از حذف یا تغییر ناگهانی سهمیههای پایه و افزایش شدید قیمت، احتمالاً آسیب اجتماعی کمتری خواهد داشت.
مسئله بیبرنامگی است
با این حال، بحران صفهای بنزین در روزهای پایانی هفته گذشته یک هشدار جدی برای دولت چهاردهم بود. دولت میتواند درباره قیمت بنزین تصمیم بگیرد یا تصمیم نگیرد. میتواند نرخ سوم را تغییر دهد یا سهمیهها را اصلاح کند. اما آنچه نمیتواند ادامه دهد، سیاست اظهارنظرهای متناقض و اداره جامعه با سناریوهای خبری است. از خردادماه تاکنون، مردم بارها شنیدهاند که تصمیم بنزینی «در حال نهاییشدن» است. هر بار زمان تصمیم نزدیک اعلام شده و هر بار موضوع به آینده موکول شده است. این وضعیت نه نشانه احتیاط، بلکه نشانه ضعف در تصمیمگیری است.
درس بنزین برای پاستور
دولت چهاردهم باید بداند جامعهای که با تورم، کاهش قدرت خرید و نااطمینانی اقتصادی مواجه است، ظرفیت تحمل شوکهای خبری پیدرپی را ندارد و دولت نباید به جامعه التهاب وارد کند. درس ماجرای هفته گذشته بنزین روشن است؛ اینکه این بحران میتوانست به یک بحران اجتماعی تبدیل شود، نه به دلیل تمامشدن بنزین، بلکه به دلیل تمامشدن اعتماد به پیامهای متناقض دولت.
