ریچارد نفیو، معمار تحریمهای ایران در دولت باراک اوباما، فروردین ۱۴۰۵ در مقالهای مهم توصیههایی را برای به زانو درآوردن ایران به ترامپ ارائه کرد. پیشنهاد محوری او، قرار دادن ایران در «منطقه خاکستری» بود؛ وضعیتی میان جنگ و صلح که در آن، فشار مستمر، ضربات فرسایشی و مهار تدریجی جایگزین پایان واقعی تقابل میشوند.
نفیو صراحتاً توصیه میکرد واشنگتن به دنبال توافق جامع نباشد و با حفظ فشار حداکثری، صرفاً به توافقی محدود برای باز نگه داشتن تنگه هرمز رضایت دهد. این توصیه بهخوبی اهمیت راهبردی هرمز را نشان میدهد؛ اهرمی که ایران میتواند از آن برای شکستن محاصره اقتصادی و دریایی استفاده کند و حتی طراحان فشار آمریکایی نیز به تعیینکنندگی آن اذعان دارند.
نفیو همزمان روی نقطه ضعف دیگری دست گذاشت: سوءمدیریت اقتصادی و ناتوانی دولت در اداره کشور. او با طرح دوگانه «تفنگ یا کره» تلاش کرد این تصور را القا کند که ایران ناچار است میان قدرت نظامی و رفاه اجتماعی یکی را انتخاب کند. در این نگاه، فشار اقتصادی مکمل جنگ نظامی است؛ ابزاری برای ناتوانسازی کشور در تأمین همزمان امنیت و معیشت. برجستهسازی برخی اظهارات متناقض داخلی و القای شکاف میان دولت و حاکمیت نیز بخش دیگری از همین عملیات روانی است؛ تحلیلی که مواضع ناپخته برخی مسئولان داخلی به آن خوراک میدهد.
اجماع سیاسی واشنگتن برای محاصره
اکنون، پس از قریب به هشت ماه، تفاوتی ندارد طراح یا حامی نسخه فشار در واشنگتن دموکرات باشد یا جمهوریخواه؛ ظاهراً محاصره دریایی به مذاق هر دو حزب خوش آمده است. دیوید پترائوس، رئیس پیشین سیا و فرمانده پیشین سنتکام در زمان باراک اوباما، در مقالهای در والاستریت ژورنال، همین راهبرد را با صراحت بیشتری صورتبندی کرده است.
پترائوس تأکید میکند مسئله فقط پایان جنگ با ایران نیست، بلکه چگونگی پایان آن اهمیت دارد. از نگاه او، توافقی که به ایران اجازه احیای درآمدهای نفتی و تجارت دریایی، حفظ ذخایر اورانیوم غنیشده و ادامه تهدید تنگه هرمز را بدهد، منافع آمریکا را تأمین نمیکند. وی سه هدف را برای واشنگتن تعیین میکند: برقراری آزادی کشتیرانی در خلیج فارس و تنگه هرمز، تعیین تکلیف اورانیوم غنیشده ۶۰ درصد و اعمال محدودیتهای کامل، قابل اجرا و راستیآزمایی بر غنیسازی.
او مدعی است تحقق این اهداف به تغییر نظام سیاسی ایران، اشغال نظامی یا ادامه نامحدود جنگ نیاز ندارد، اما این سه مورد را حداقل الزامات توافق پایدار میداند. پترائوس همچنین خواستار اعلام کامل ذخایر اورانیوم، ازسرگیری بازرسیها، خروج یا رقیقسازی مواد تحت نظارت و محدودیت بر تعداد سانتریفیوژهای پیشرفته است.
اما بخش تعیینکننده مقاله او، تأکید بر حفظ محاصره دریایی است. پترائوس با اشاره به صادرات روزانه ۱.۵ تا ۲ میلیون بشکه نفت ایران پیش از آغاز محاصره در اواسط آوریل، مدعی است این فشار صادرات نفت و تجارت دریایی کشور را بهشدت محدود کرده و باید تا پذیرش توافقی قابل راستیآزمایی ادامه یابد.
او همزمان خواستار تقویت حفاظت دریایی، پاکسازی مینها، احیای پوشش بیمه کشتیها و استفاده از مسیرهای جایگزین فجیره و ینبع برای صادرات انرژی کشورهای عربی شده است تا فشار بر ایران حفظ شود، اما بازار جهانی انرژی از اختلال گسترده آسیب نبیند.
پترائوس این وضعیت را رقابت میان «ساعت تهران» و «ساعت واشنگتن» توصیف میکند؛ ساعتی که در تهران میزان تحمل کاهش درآمدهای نفتی، محدودیت تجارت و فشار نظامی را میسنجد و در واشنگتن میزان تحمل افکار عمومی در برابر گرانی انرژی و هزینههای تقابل را. به بیان روشنتر، نسخه او این است که زمان برای ایران پرهزینهتر و برای آمریکا قابل تحملتر شود.
سوءمدیریت دولت، تنها امید دشمن
اظهارات اخیر وزیر خارجه آمریکا نیز مکمل همین تصویر است. روبیو با تأکید بر آمادگی واشنگتن برای توافق، مدعی شده تحریمهای اقتصادی و محاصره دریایی چنان مؤثر بودهاند که دیگر نیازی به عملیات نظامی گسترده در ایران نیست. این اظهارات نشان میدهد آمریکا محاصره را نه یک ابزار موقت، بلکه اهرمی برای تحمیل خواستههای حداکثری خود میداند و مذاکره را نیز در امتداد همین فشار تعریف میکند.
اما مسئله نگرانکننده، فراهم شدن بخشی از زمینه این راهبرد در داخل کشور است. قرار گرفتن ایران در منطقه خاکستری، با آتشبس مبهم و سپس تفاهم اسلامآباد، در شرایطی رقم خورد که دشمن از استمرار وضعیت بلاتکلیف و فرسایشی سود میبرد. در کنار آن، سوءمدیریت دولت پزشکیان به فرصتی مضاعف برای تشدید فشار خارجی تبدیل شده است.
عملکرد دولت در شرایط جنگی، با حضور برخی وزرا، مشاوران و مسئولان ناکارآمد و ناآشنا با الزامات اداره کشور در موقعیت بحران، هزینههای سنگینی بر جامعه تحمیل کرده است؛ وضعیتی که حتی با دشواریهای دوران جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و شهریور ۱۳۲۰ نیز قابل مقایسه نیست.
حذف ارز ترجیحی در دی ۱۴۰۴، یکی از بسترهای افزایش نارضایتی و سپس سوءاستفاده دشمنان در ایجاد کودتای دیماه شد. اکنون نیز حضور افراد نابلد با سوابق دانشگاهی و اجرایی مبهم و چالشزا، در کنار مواضع نسنجیده معاونان پرحاشیهای مانند قائمپناه و مهاجرانی، سخنگوی دولت، به افزایش خشم عمومی دامن زده است.
در چنین شرایطی، نهادهای نظارتی و در رأس آنها مجلس نمیتوانند نظارهگر استمرار این وضعیت باشند. مجلس باید با ورود قاطع، روند ناکارآمدی را متوقف کند و در صورت همراهی نکردن رئیسجمهور با اصلاحات ضروری، مقدمات قانونی عدم کفایت سیاسی وی را فراهم آورد.
پازل واشنگتن روشن است: محاصره، فشار اقتصادی، مذاکره محدود، امید بستن به نارضایتی داخلی و نگه داشتن چماق نظامی بالای سر ایران. هدف این راهبرد اصلاح رفتار ایران نیست؛ فرسایش توان ملی و فراهم کردن زمینه فروپاشی از درون است. خطر اصلی آنجاست که ناکارآمدی داخلی، بهجای آنکه مانعی در برابر این نقشه باشد، به یکی از مهمترین ابزارهای تحقق آن تبدیل شود.
امید دو حزبی به سوء مدیریت در ایران
آنچه در این روزها از زبان مقامهای آمریکایی درباره ایران شنیده میشود، دیگر صرفاً تهدید نظامی یا دعوت به مذاکره نیست؛ بلکه از شکلگیری یک راهبرد چندلایه برای فرسایش کشور حکایت دارد. راهبردی که در آن محاصره دریایی، تحریم اقتصادی، تهدید نظامی و امید بستن به نارضایتی داخلی، اجزای یک پازل واحد هستند و از سوی هر دو حزب دموکرات و جمهوریخواه پشتیبانی میشوند.