فرانسه سالهاست که سینمای ایران را از دریچهای فراتر از یک جریان هنری دنبال میکند. حمایت مالی از پروژههای سینمایی، ارتباط با فیلمسازان، برگزاری دورههای آموزشی و فراهم کردن مسیر حضور در جشنوارههای بینالمللی، اجزای سیاستی هستند که پاریس برای گسترش نفوذ فرهنگی خود دنبال میکند. انتشار فراخوان تازه رزیدنسی سینمای داستانی برای نویسندگان و کارگردانان ایرانی از سوی مرکز ملی سینمای فرانسه، در کنار دیدار اخیر همایون اسعدیان، مدیرعامل خانه سینما، با پییر کوشار، سفیر فرانسه، بار دیگر این پرسش را پیش کشیده است که هدف نهایی این همکاریها چیست؟ آیا فرانسه در شرایطی که در عرصه سیاسی از مخالفان جدی جمهوری اسلامی به شمار میرود، در حوزه فرهنگ نیز به دنبال اثرگذاری بر آینده سینمای ایران است؟
سینما یکی از مهمترین ابزارهای قدرت نرم در جهان معاصر است. کشورها با حمایت از تولیدات هنری، تربیت نیروهای خلاق، ایجاد شبکههای حرفهای و در اختیار گرفتن مسیرهای توزیع و نمایش، میتوانند در شکلگیری تصویر جهانی از جوامع دیگر نقشآفرینی کنند. فرانسه این ظرفیت را بهخوبی شناخته است. مرکز ملی سینما و تصویر متحرک فرانسه از سال ۲۰۱۲ برنامهای با عنوان «کمک به سینماهای جهان» را برای حمایت از تولید مشترک فیلم با کشورهای دیگر اجرا میکند. در اهداف رسمی این برنامه، علاوه بر تنوع فرهنگی، پرورش و تثبیت استعدادهای خارجی و گسترش همکاری با صنعت سینمای فرانسه تصریح شده است.
این سیاست در خلأ سیاسی اجرا نمیشود. فرانسه در سالهای پس از انقلاب اسلامی، در موضوعات مختلف سیاسی و بینالمللی در برابر جمهوری اسلامی قرار گرفته و در منازعات منطقهای و پروندههای مرتبط با ایران نیز مواضعی تقابلی داشته است. بنابراین نمیتوان گسترش فعالیت فرهنگی این کشور در ایران را فارغ از منافع و محاسبات سیاست خارجی پاریس ارزیابی کرد.
مروری بر نمونههای سینمایی مرتبط، صحنه را روشنتر میکند. فیلمهایی که مستقیماً در جبهه براندازان جمهوری اسلامی قرار گرفتهاند. فیلم «یک تصادف ساده» ساخته جعفر پناهی، نمونه روشنی از پیوند حمایت مالی فرانسه با تولید و اعتبار بینالمللی یک اثر ایرانی است. این فیلم با حمایت برنامه کمک به سینماهای جهان ساخته شد و پس از دریافت نخل طلای جشنواره کن ۲۰۲۵، به نمایندگی از فرانسه برای رقابت در بخش فیلم بینالمللی اسکار معرفی شد. رئیس مرکز ملی سینمای فرانسه نیز در توضیح این انتخاب، از حمایت تعیینکننده کشورش از فیلم و نقش فرانسه در تبدیل شدن به کانون تولیدات مشترک بینالمللی سخن گفت. این اتفاق نشان میدهد که حمایت مالی میتواند به حضور یک اثر در ساختار اعتباربخشی فرهنگی کشور حامی نیز منتهی شود.
پرونده «دانه انجیر مقدس» ساخته محمد رسولاف و تجربه تولید «حکایت شمرون» با سرمایهگذاری خارجی نیز از نمونههایی هستند که باید در بررسی مناسبات مالی و محتوایی سینمای ایران مورد توجه قرار گیرند. درباره حکایت شمرون، گزارشهایی در سال ۱۴۰۱ از سهم بالای سرمایه فرانسوی و آلمانی در تأمین هزینه تولید منتشر شد. فارغ از اختلافنظرها درباره جزئیات این پرونده، اصل ضرورت شفافیت در قراردادهای سرمایهگذاری خارجی و نسبت آن با استقلال تولید سینمایی انکارناپذیر است.
اکنون فراخوان رزیدنسی تازه، حلقه دیگری از این زنجیره است. آموزش فیلمنامهنویسان و کارگردانان جوان، بهویژه در آغاز مسیر حرفهای، صرفاً انتقال چند مهارت فنی نیست. این دورهها میتوانند بر الگوهای روایت، انتخاب موضوع، مناسبات حرفهای، شبکه ارتباطی و حتی تصور فیلمساز از مخاطب جهانی اثر بگذارند. وقتی چنین برنامهای با دیدار سفیر فرانسه و مدیرعامل خانه سینما درباره گسترش همکاریهای فرهنگی همزمان میشود، ضرورت بررسی ابعاد آن دوچندان است.
فرانسه برای آینده سینمای ایران برنامه دارد، اما آیا نهادهای فرهنگی ما نیز از برنامهای روشن برای تربیت فیلمساز، حمایت از روایت ملی و صیانت از استقلال فرهنگی برخوردارند؟ خانه سینما چه نقشی در معرفی و انتخاب استعدادها خواهد داشت؟ سازمان سینمایی و بنیاد فارابی از جزئیات این همکاریها مطلعاند؟ آیا قراردادها و منابع مالی این برنامهها شفاف خواهد بود؟
در شرایطی که تقابل جمهوری اسلامی و دولتهای غربی به عرصه فرهنگ نیز کشیده شده است، بیتوجهی به این پرسشها میتواند میدان را برای ریلگذاری دیگران باز بگذارد. زنگ خطری که باید سیاستگذاران فرهنگی کشور را از خواب خرگوشی بیدار کند.