نویسنده: وحید ناظری
سینمای ایران برای روایت شهدای قهرمان خود با یک ضرورت جدی روبهروست: عبور از تصویرهای آشنا و رسیدن به شناخت انسانی و تاریخی شخصیتهایی که زندگیشان بخشی از حافظه جمعی جامعه شده است. شهید حاج قاسم سلیمانی، به عنوان یکی از مهمترین چهرههای تاریخ معاصر ایران، ظرفیت روایی گستردهای دارد که هنوز بخش بزرگی از آن در سینمای داستانی مورد توجه قرار نگرفته است. فیلم سینمایی «کوچ» ساخته محمد اسفندیاری، با تمرکز بر دوران کودکی تا جوانی این فرمانده شهید، تلاشی برای ورود به این قلمرو است.
اهمیت «کوچ» پیش از هر چیز در انتخاب مقطعی از زندگی حاج قاسم است که معمولاً زیر سایه تصویر شناخته شده او قرار میگیرد. مخاطب ایرانی سالهاست قاسم سلیمانی را در قامت فرماندهای مقتدر و نماد مقاومت میشناسد. با این حال، شناخت یک شخصیت تاریخی تنها با مرور دستاوردهای دوران بلوغ و مسئولیت او کامل نمیشود. پرسش اساسی این است که آن شخصیت چگونه شکل گرفته و چه تجربههایی از خانواده، کار، فقر، رفاقت و زیست اجتماعی در ساختن جهانبینی او نقش داشتهاند.
«کوچ» با الهام از کتاب «باران گرفته است» به سراغ همین ریشهها میرود. در این روایت، قاسم نوجوانی از دل یک خانواده و محیط اجتماعی واقعی است. تلاش برای تأمین معاش، مواجهه با دشواریهای زندگی و تجربه زیست جمعی، عناصر مهم این تصویرند. چنین رویکردی امکان فهم یک نکته بنیادین را فراهم میکند: شخصیتهای بزرگ تاریخی بیرون از مناسبات جامعه و زندگی مردم ساخته نمیشوند.
از این منظر عنوان «کوچ» نیز واجد معنایی فراتر از جابهجایی جغرافیایی است. کوچ را میتوان استعارهای از مسیر رشد، عبور از دشواریها و شکلگیری تدریجی شخصیت دانست. قهرمان ملی در این نگاه، موجودی جداافتاده از مردم نیست که از ابتدا با ویژگیهای اسطورهای متولد شده باشد. او از متن همان جامعهای برمیآید که بعدها برای دفاع از آن مسئولیت میپذیرد. این نگاه، فاصله میان اسطوره و انسان را کم میکند و امکان الگوپذیری نسل جوان را افزایش میدهد.
البته اهمیت «کوچ» را نباید با پایان یافتن نیاز سینمای ایران به روایت زندگی حاج قاسم اشتباه گرفت. زندگی شخصیتی با چنین ابعاد تاریخی، به یک فیلم و یک دوره از زندگی محدود نمیشود. سینمای ایران همچنان به آثاری نیاز دارد که نسبت میان تجربه شخصی او، انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و شکلگیری جبهه مقاومت را با عمق تاریخی بیشتری بازخوانی کنند. «کوچ» میتواند گامی در این مسیر باشد و تلاشی برای بازگشت به نقطه آغاز زندگی بزرگمردی که نامش در تاریخ ماندگار خواهد بود.