نویسنده: مسعود حنیفی

منصور انوری، نویسنده مجموعه دوازده‌جلدی جاده جنگ، صبح جمعه پانزدهم آبان ۱۴۰۵ در ۷۱ سالگی درگذشت؛ خبری که دخترش معصومه انوری آن را تأیید کرد. او متولد ۱۳۳۴ در یکی از روستاهای نیشابور بود و بیش از سه دهه از عمر خود را صرف روایت داستانی تاریخ معاصر ایران کرد، اما تعداد کمی از دوستداران ادبیات شناختی نسبت به او و قلمش داشتند. دلیل این امر البته به ضعف انوری در زمینه داستانپردازی برنمی‌گشت، چون وی یک نویسنده تمام‌وقت بود و میزان دانسته‌ها و زیست شخصی‌اش بسیار پربارتر از نویسندگان مطرح این دوران به‌نظر می‌رسید. انوری با وجود آنکه مورد تحسین بسیاری قرار گرفت و توانست جایزه جلال آل احمد را هم به دست بیاورد، اما به دلیل ضعف نشر در زمینه توزیع آنطور که باید و شاید مورد اشاره و نقد قرار نگرفت؛ رویکردی که خوشبختانه در قبال هدایت‌الله بهبودی و مرتضی سرهنگی تکرار نشد. در این گزارش قصد داریم نقبی به کارنامه این نویسنده ارزنده بزنیم.

انوری در گفت‌وگوهای پیشین خود همواره تأکید می‌کرد که نگارش جاده جنگ یک پروژه سفارشی از سوی هیچ نهاد یا سازمانی نبوده است. او با نگاهی به ادبیات جهان متوجه شد که برای همه انقلاب‌های تاریخ رمان نوشته شده است، اما در ایران هنوز کسی برای ثبت روایت داستانی انقلاب اسلامی اقدام نکرده بود. همین احساس مسئولیت شخصی او را بر آن داشت تا دست به کار شود و روایتی مستند و داستانی از تاریخ انقلاب را رقم بزند.

این اثر عظیم داستانی، سفری طولانی از خراسان به خراسان است. پیرنگ داستان از سوم شهریور ۱۳۲۰ و هجوم نیروهای متفقین از شمال شرقی ایران آغاز می‌شود و با پایان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به سر می‌آید. ساختار این مجموعه به‌گونه‌ای طراحی شده که هفت جلد نخست آن به تشریح حضور روس‌ها در ایران اختصاص دارد.

جلدهای میانی وقایع پانزده خرداد ۱۳۴۲، فعالیت گروه‌های اسلامی، پیروزی انقلاب و خرابکاری‌های ضدانقلاب در کردستان را پوشش می‌دهد و پنج جلد پایانی نیز به تشریح حوادث و جزئیات جنگ تحمیلی می‌پردازد. انوری در فرایند خلق این اثر، الگوهای جهانی مانند جنگ و صلح تولستوی، دن آرام، بر باد رفته و بینوایان را مدنظر قرار داد.

او معتقد بود ارزش این آثار بزرگ در تلفیق تاریخ با آداب و رسوم اجتماعی است و صرفاً یک داستان نیستند. نویسنده جاده جنگ نیز با بهره‌گیری از آرشیو مرکز اسناد آستان قدس رضوی و گفت‌وگو با شاهدان عینی حمله متفقین، کوشید نیم قرن از حیات کشور را با جزئیات فولکلور، مسائل مذهبی و منطقه‌ای شمال خراسان بازسازی کند.

او بسیاری از آداب و سنن فراموش‌شده این دیار را در این کتاب ثبت کرد تا اثری قابل استناد و فراتر از یک روایت صرف ارائه دهد. یکی از محورهای برجسته در روایت انوری، تقابل دو دوره تاریخی است. او با استناد به اسناد و مشاهدات، تصویری تلخ از شهریور ۱۳۲۰ ترسیم می‌کرد؛ دورانی که ایران حتی ده دقیقه هم در برابر اشغالگران مقاومت نکرد.

او در روایت خود به این نکته اشاره می‌کرد که در آن روزها، فرماندهان ارتش در حالی که سربازان گرسنه، سرگردان و وفادار به دنبال رهبر می‌گشتند، اموال شخصی خود را بار زده و گریختند. سربازانی که نه پولی برای بازگشت به وطن داشتند و نه نانی برای خوردن، اما هرگز به خانه‌ها و مغازه‌ها تعرض نکردند. انوری این انفعال و فساد نظامیان آن دوره را در مقابل ایستادگی هشت‌ساله و مردانه مردم و رزمندگان در جنگ تحمیلی قرار می‌داد تا نشان دهد ملت ایران چگونه در گذر زمان هویت، غیرت و توان دفاع از خود را بازیافته است.

با این همه، پرسش‌هایی درباره میراث او باقی می‌ماند. رمان دوازده‌جلدی در روزگار خواننده کم‌حوصله، بیش از هر چیز به نقد، معرفی و آموزش نیاز دارد تا در قفسه‌ها خاک نخورد.

حجم اثر می‌تواند نشانه غنای جهان داستانی باشد و در همان حال مانعی بر سر راه مخاطب تازه. اکنون که نویسنده دیگر در میان ما نیست، متن او باید خودش از کارنامه‌اش دفاع کند.

انوری از روستاهای نیشابور برخاست و کوشید سرگذشت چند دهه از سرزمینش را در قالب داستان بنویسد؛ تلاشی که ارزیابی دقیق آن، تازه می‌تواند آغاز شود؛ در واقع، پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌های دانشگاهی درباره ادبیات پایداری می‌توانند این مجموعه را از سطح یادداشت‌های خبری فراتر ببرند و جایگاه واقعی آن را در تاریخ رمان فارسی روشن کنند.