دیپلماسی شرافتمندانه یعنی در نظر گرفتن منافع ملی بدون جاروجنجال و بدون چشمداشتن به فضای انتخابات. یعنی پیگیری سیاستهای نظام و خطوط ترسیمی رهبری بدون خودسری؛ دیپلماسی بدون شوآف، بدون مشاوران کمسواد و منفور و بدون افرادی که به جای پیگیری مأموریتهای دیپلماتیک، در رسانهها جنجالآفرینی میکنند. دیپلماسیای که هم مسئول اصلی آن فعال است و هم معاونش، اما خبری از اظهارنظرهای پیدرپی مشاوران و حاشیهسازیهای تبلیغاتی نیست.
در این تعریف، دیپلماسی باید عملگرا و نتیجهمحور باشد. وعده انتخاباتی ندهد، تصویر انتخاباتی منتشر نکند، مواضع خود را مستحکم و مقتدرانه بیان کند و به دنبال ساختن پل پیروزی برای دشمن نباشد. توافق با دشمن را سند افتخار نداند، در برابر نامههای او شتابزده واکنش نشان ندهد، بدون دریافت امتیاز متقابل حاضر به امتیازدهی نباشد و از روحیه تسلیمآمیز فاصله بگیرد.
اینها شاخصهایی است که میتوان عملکرد هر دستگاه دیپلماسی را با آنها سنجید. شاخصهایی که در ارزیابی مأموریت اخیر سرلشکر محسن رضایی به مسکو و مواضع معاون وی یعنی علی باقری نیز اهمیت دارند.
سه ساعت گفتوگو در کرملین؛ پیگیری سیاستهای نظام
محسن رضایی در سفر اخیر خود به روسیه با ولادیمیر پوتین در کاخ کرملین دیدار کرد. براساس توضیحات علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، این ملاقات حدود سه ساعت طول کشید و هدف اصلی آن انتقال پیام مقام معظم رهبری به رئیسجمهور روسیه بود.
در این پیام، مؤلفههای موردنظر جمهوری اسلامی ایران برای همکاریهای دوجانبه و چشمانداز مناسبات تهران و مسکو در دوره جدید رهبری تشریح شده بود.
نکته مهم این مأموریت، پیگیری یک دستورکار مشخص در سطح عالی نظام سیاسی کشور است. در چنین چارچوبی، مسئول دستگاه دیپلماسی امنیتی نه براساس سلیقه شخصی و نه با انگیزه کسب اعتبار انتخاباتی، بلکه در مسیر سیاستهای تعیینشده حرکت میکند.
دیدار مستقیم با رئیسجمهور روسیه و اختصاص حدود سه ساعت به مذاکرات، از اهمیت موضوعات مطرحشده برای دو طرف حکایت دارد. هرچند موفقیت نهایی چنین دیداری باید براساس نتایج و توافقات اجرایی سنجیده شود.
دیپلماسی عملگرا
یکی از محورهای مهم مذاکرات رضایی با پوتین، همکاری گازی میان دو کشور بود. دبیر شورای عالی امنیت ملی اعلام کرد که درباره احداث خطوط انتقال گاز روسیه به ایران گفتوگو شده تا کشور بتواند ضمن جبران بخشی از کمبودهای گازی، زمینه صادرات گاز روسیه به کشورهای اطراف را فراهم کند.
این موضوع نمونهای از پیوند دیپلماسی با منافع اقتصادی است. ایران با وجود ذخایر عظیم گاز طبیعی، در برخی فصول با ناترازی انرژی مواجه میشود. در مقابل، روسیه نیز به دنبال گسترش بازارهای صادراتی خود است. در صورت دستیابی به توافقات اجرایی، همکاری دو کشور میتواند علاوه بر تقویت امنیت انرژی، جایگاه ایران را در تجارت منطقهای گاز افزایش دهد.
موضوع دیگر، توسعه راهگذر بینالمللی شمال–جنوب و تکمیل راهآهن رشت–آستاراست. این پروژه میتواند مسیر ترانزیتی مهمی میان روسیه، آسیای مرکزی، ایران و آبهای آزاد ایجاد کند و درآمدهای جدیدی برای کشور به همراه داشته باشد.
البته مذاکرات و اقدامات مقدماتی هنوز به معنای بهرهبرداری از پروژهها نیست. دیپلماسی نتیجهمحور زمانی به موفقیت میرسد که وعدهها و تفاهمها به قراردادهای اجرایی، تأمین مالی مشخص و عملیات واقعی تبدیل شوند.
پایان نمایشهای انتخاباتی
یکی از آسیبهایی که در نقد دیپلماسی تبلیغاتی مطرح میشود، تبدیل مذاکرات خارجی به صحنه رقابتهای سیاسی داخلی است. در چنین وضعیتی، ممکن است هر نامه، تماس تلفنی یا ملاقات دیپلماتیک به موضوعی برای تبلیغات شخصی تبدیل شود.
گاه نیز مشاورانی که مسئولیت مستقیمی در تصمیمگیری ندارند، با اظهارنظرهای مکرر رسانهای، انتظارات عمومی را افزایش میدهند یا درباره موضوعات حساس مواضعی بیان میکنند که هزینه سیاسی ایجاد میکند.
دیپلماسی نباید گرفتار مشاورانی شود که به جای انجام مسئولیت خود با جنجالآفرینی، مسائل ملی را به موضوع رقابتهای شخصی تبدیل میکنند و این مهم در نهاد متولی دیپلماسی در شرایط جنگ یعنی شعام دیده میشود.
توافق کاغذی دیگر کافی نیست
در کنار سفر رضایی، مواضع علی باقری درباره مناسبات با آمریکا نیز اهمیت دارد. معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی تأکید کرده است که ایران برای ورود به مرحله جدیدی از دیپلماسی، به تعهدات کاغذی آمریکا اکتفا نمیکند و باید اقدامات عملی واشنگتن را مشاهده کند.
تجربه نقض تعهدات آمریکا نشان میدهد صرف دریافت یک وعده سیاسی یا امضای سند، تضمینکننده تأمین منافع ایران نیست. بنابراین، مذاکرهکننده باید پیش از واگذاری هر امتیاز، درباره قابلیت اجرای تعهدات، شیوه راستیآزمایی و ضمانتهای لازم اطمینان حاصل کند.
بر همین اساس، توافق با دشمن نباید به عنوان دستاوردی مستقل یا سند افتخار معرفی شود. ارزش توافق به منافعی است که عملاً برای کشور ایجاد میکند.
همچنین پاسخ دادن به نامه طرف مقابل یا آغاز مذاکره نباید به واکنشی شتابزده تبدیل شود. حتی خودداری از پاسخ نیز زمانی واجد ارزش راهبردی است که براساس محاسبه منافع ملی و شرایط مذاکرات انجام شود.
نتیجه مهمتر از نمایش
سفر محسن رضایی به مسکو و مواضع علی باقری درباره تعهدات آمریکا، دو موضوع مرتبط در فعالیت شورای عالی امنیت ملی را برجسته کرده است؛ گسترش ظرفیت همکاریهای اقتصادی و راهبردی از یک سو و تأکید بر ضرورت تضمین اجرای تعهدات طرفهای خارجی از سوی دیگر.
این تحرکات زمانی میتوانند به نمونهای موفق از دیپلماسی عملگرا تبدیل شوند که نتایج آنها در پیشرفت پروژههای اقتصادی، افزایش قدرت چانهزنی و تقویت امنیت ملی قابل مشاهده باشد.
پایان دیپلماسی وعده های توخالی
معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی تأکید کرده است که ایران برای ورود به مرحله جدیدی از دیپلماسی، به تعهدات کاغذی آمریکا اکتفا نمیکند و باید اقدامات عملی واشنگتن را مشاهده کند.
تجربه نقض تعهدات آمریکا نشان میدهد صرف دریافت یک وعده سیاسی یا امضای سند، تضمینکننده تأمین منافع ایران نیست. بنابراین، مذاکرهکننده باید پیش از واگذاری هر امتیاز، درباره قابلیت اجرای تعهدات، شیوه راستیآزمایی و ضمانتهای لازم اطمینان حاصل کند.