مفهوم «جهاد ابتدایی» در فقه سیاسی شیعه، از حوزه‌ای نسبتاً منزوی و مشروط به حضور امام معصوم (ع)، به اصلی راهبردی و فعال در گفتمان انقلاب اسلامی تبدیل شده است. این تحول، نه گسستی ناگهانی، بلکه سیری تدریجی است که می‌توان رد پای آن را در آرای بنیان‌گذار انقلاب، تثبیت آن توسط امام شهید، و بسط جغرافیایی-راهبردی آن در پیام‌های رهبر انقلاب مشاهده کرد.
در اندیشه فقهی امام خمینی، جهاد ابتدایی در نگاه نخست جایگاهی مشروط دارد. ایشان در کتاب «تحریرالوسیله» و «البیع»، جهاد ابتدایی را از اختیارات ولی فقیه خارج دانسته و آن را همچنان مشروط به حضور یا اذن خاص امام معصوم (ع) می‌دانند؛ موضعی همسو با مشهور فقهای پیشین که جهاد ابتدایی را نیازمند اذن صریح معصوم می‌دانستند. در سطح راهبردی نیز جمله معروف ایشان که «ما آغازگر هیچ جنگی نخواهیم بود»، نشان‌دهنده اولویت دادن به «جهاد دفاعی» و احتیاط در گسترش مرزهای ابتدایی بود. با این حال، آنچه سیر تحول را پیچیده‌تر می‌کند، وجود دلالت‌هایی متعارض در آثار ایشان است. در «تحریرالوسیله» تصریح شده که اعلان جهاد ابتدایی از مختصات امام معصوم است و فقیه بر آن ولایت ندارد. اما در «رساله توضیح المسائل»، ایشان در پاسخ به استفتایی، حکم به جهاد ابتدایی توسط «فقیه جامع الشرایطی که متصدی ولایت امر مسلمین است» را در صورت وجود مصلحت، «بعید نیست جایز باشد، بلکه این نظر اقوی است» دانسته‌اند. این فتوا، روزنه‌ای گشود که بعدها مبنای خوانش تحول‌گرایانه از اندیشه امام قرار گرفت.
آیت‌الله جوادی آملی بر همین اساس معتقدند که امام خمینی در اواخر عمر شریف خود، دیدگاه فقهی خویش را درباره جهاد ابتدایی تغییر داده و قائل به جواز آن با اذن ولی فقیه شده‌اند. ایشان با اشاره به تفاوت اساسی امام با صاحب جواهر می‌گویند: «در جواهر سخن از جهاد ابتدایی است، اما حضرت امام سخنی از جهاد ابتدایی نیاورده‌اند» و رویکرد امام را معطوف به «بیدارکردن مردم و تبدیل جامعه مرده به جامعه زنده» می‌دانند. به باور آیت‌الله جوادی آملی، حق جنگ‌های به ظاهر تهاجمی برای مسلمانان در عصر غیبت محفوظ است، مشروط بر آنکه «اذن ولیّ فقیه جامع‌الشرایط» را همراه داشته باشد. ایشان هدف جهاد ابتدایی را نه تحمیل دین، بلکه «دفاع از حق حیات معنوی انسان» و «رفع موانع هدایت» می‌دانند و تأکید می‌کنند که روح این جهاد به همان جهاد دفاعی بازمی‌گردد. از منظر ایشان، آنچه در برخی دوره‌ها مانع اقدام نظامی شده، نه عدم جواز فقهی، بلکه «میزان توان مسلمانان» و مصلحت‌سنجی بوده است. بدین ترتیب، خوانش آیت‌الله جوادی آملی نقطه تلاقی دو خط فکری است: از یک سو، تغییر نظر امام در اواخر عمر را مستند به فتوا در «توضیح المسائل» می‌کند، و از سوی دیگر، مبنای نظری لازم برای بسط این مفهوم در گفتمان پس از امام را فراهم می‌آورد.
تحول بنیادین در این مفهوم، با آرای شهید آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای تثبیت شد. ایشان با استناد به دلایل فقهی، برخلاف مشهور، معتقد است جهاد ابتدایی «اختصاص به زمان پیامبر (ص) و امام معصوم (ع) ندارد» و «فقیه جامع‌الشرایطی که متصدی ولایت امر مسلمین است در صورت وجود مصلحت می‌تواند حکم به جهاد ابتدایی کند». این نظر، که همسو با آرای فقهایی چون آیت‌الله خویی است، اختیار جهاد ابتدایی را به طور صریح به ولی فقیه منتقل کرد. ایشان در درس خارج فقه خود (سال‌های ۶۹ تا ۷۳) این بحث را به طور مبسوطی مطرح کردند. نکته کلیدی آن است که در منظومه ایشان، جهاد ابتدایی «نه به معنای کشورگشایی و سلطه‌طلبی، بلکه به عنوان راهبردی در جهت مقابله با ائمه کفر و رفع موانع هدایت بشر تعریف می‌شود». به عبارت دیگر، این مفهوم از یک حکم منفعل و استثنایی، به ابزاری فعال برای «رفع موانع هدایت» و مقابله با نظام سلطه تبدیل شد.
در گفتمان آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای، این مفهوم از سطح یک اختیار فقهی برای ولی فقیه، به یک «راهبرد عملیاتی» در سطح منطقه‌ای ارتقا می‌یابد. در پیام منسوب به ایشان به مناسبت ۱۳ آبان، «اعمال مدیریت ایران بر تنگه هرمز و از بین بردن پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای منطقه»، علی‌رغم اینکه پاسخی به «جنگ تحمیلی سوم» خوانده شده، در عین حال «جهادی ابتدایی علیه استکبار در ابعادی منطقه‌ای» محسوب شده است. در تحلیل این پیام، بر «فعال و اختیاری» بودن جهاد ابتدایی (در مقابل جهاد دفاعی که «انفعالی و تحمیلی» است) تأکید شده و تصریح شده که این جهاد «شرایط خاص و اذن امام جامعه را لازم دارد». نکته راهبردی آن است که این جهاد می‌تواند «در عین حال عکس‌العملی باشد»، یعنی ایران ابتکار عمل را در دست می‌گیرد و «گارد هجومی» نسبت به «استکبار» پیدا می‌کند.

این سیر نشان می‌دهد که «جهاد ابتدایی» از یک مسئله فقهی حاشیه‌ای و مشروط به حضور معصوم (ع) در نگاه نخست امام خمینی، به یک اختیار صریح برای ولی فقیه در اندیشه امام شهید تبدیل شد. در گام نهایی، این مفهوم در گفتمان آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای، از یک «حکم» به یک «راهبرد» ارتقا یافته است؛ راهبردی که دیگر به دفاع از مرزها محدود نیست، بلکه «دفاع از حقوق فطری ملت‌ها» و «رفع موانع هدایت بشر» را در ابعادی منطقه‌ای و فراتر از آن هدف می‌گیرد. در این میان، خوانش آیت‌الله جوادی آملی از تحول نظر امام در اواخر عمر، حلقه واسطی است که مشروعیت فقهی این گذار را فراهم می‌کند. این تحول، بازتابی است از تبدیل «جهاد ابتدایی» از یک بحث نظری در کتب فقهی، به ابزاری برای تحلیل و جهت‌دهی به مناسبات قدرت در نظام بین‌الملل؛ هرچند باید توجه داشت که این قرائت، خوانشی از تحول اندیشه امام است و در میان پژوهشگران فقهی می‌تواند محل بحث و تدقیق بیشتر باشد.

جهاد ابتدایی علیه استکبار در ابعاد منطقه ای

رهبر انقلاب در پیام ۱۳ آبان که به مناسبت روز ملی مبارزه با استکبار جهانی بود فرمودند: اعمال ایران بر مدیریت تنگۀ هرمز و از بین بردن پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای منطقه اگر چه عکس‌العملی به تجاوز و جنایت آمریکا در جنگ تحمیلی سوم بود، اما در عین حال جهادی ابتدایی علیه استکبار در ابعادی منطقه‌ای نیز محسوب شده که در صورت تکرار تعدیات، ابعاد بسیار وسیع‌تری به خود خواهد گرفت.