همزمان با سفر روز گذشته سرگئی لاوروف به تهران، برخی جریانهای رسانهای از احتمال تداوم رایزنیهای روسیه درباره انتقال ذخایر اورانیوم ۶۰ درصد ایران و رقیقسازی آن سخن گفتند؛ موضوعی که در هفتههای منتهی به جنگ ۹ اسفند ۱۴۰۴ نیز در کانون مذاکرات قرار داشت. گمانهزنیهای حاضر در شرایطی است که گئورگی بوریسنکو، معاون وزیر امور خارجه روسیه، چهارشنبه هفته گذشته در سخنانی اعلام کرد: «مسکو آمادگی دارد در صورت وجود نیاز و مطرحشدن درخواستی مناسب، اورانیوم غنیشده را از ایران به خاک خود منتقل کرده یا به کشورهایی که مایل به پذیرش آن هستند، در انجام این کار یاری رساند.» سرگئی ریابکوف، دیگر معاون وزیر خارجه روسیه، نیز در آخرین اظهارات دیپلماتیک خود اعلام کرد که مسکو آمادگی دارد در صورت نیاز، تمام اورانیوم غنیشده ایران را به خاک روسیه منتقل کند.
در همین زمینه، یک فعال رسانهای مدعی شد: «روسیه در مورد پیشنهاد گذشته ایران در زمان شهید لاریجانی مبنی بر تهیه چارچوبی برای اورانیوم ۶۰ جمعبندی کرده و ایران و آمریکا را تا حدی همراه خود کرده است و سفر لاوروف به تهران با جمعبندیهای اخیر هستهای میان تهران، مسکو و واشنگتن ارتباط دارد و در صورت انجام این سفر، میتوان از شکلگیری تفاهمات اولیه در این حوزه سخن گفت.» به ادعای او، «ایران در ازای چنین اقدامی خواستار لغو تمامی تحریمهای آمریکا خواهد شد؛ هرچند پیشنهاد برداشتن مرحلهای تحریمها نیز مطرح بوده و احتمال دارد واشنگتن در نهایت صرفاً به رفع محاصره بسنده کند و تهدید آغاز مجدد جنگ را همچنان بالای سر ایران نگه دارد.»
این فعال رسانهای همچنین مدعی شده است: «پیشنهاد اخیر روسیه درباره ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصد مورد توجه یکی از رؤوس تصمیمگیر کشور قرار گرفته است.» این ادعاها هنوز به معنای تأیید رسمی توافق یا تصمیم قطعی تهران نیستند؛ اما در این میان، پرسش تعیینکننده همچنان پابرجاست: آیا ایران باید پیش از انتخابات آمریکا، امتیازی فوقحساس در حوزه هستهای به تیم ترامپ بدهد، آن هم در شرایطی که ترامپ صراحتاً از شروع مجدد جنگ بعد از انتخابات آمریکا میگوید؟ آیا هزینه و فایده چنین تصمیمی بهدرستی سنجیده شده است؟
رازی که پوتین برملا کرد
اهمیت این بحث زمانی دوچندان میشود که اظهارات ولادیمیر پوتین در کنفرانس خبری نهم ماه مه امسال را به یاد آوریم. پوتین در بخشی از سخنان خود گفت: «این همان چیزی است که به نوعی راز محسوب میشود. همه موافقت کردند بر تکرار تجربه سال ۲۰۱۵ (انتقال و نابودسازی ذخایر ۱۰ تنی اورانیوم ایران) و ایالات متحده هم موافقت کرد. ایران موافقت کرد، اسرائیل هم موافقت کرد. اما بعد آمریکا موضع خود را سختتر کرد و خواستار انتقال فقط به خاک آمریکا شد.»
پوتین در ادامه، درباره واکنش ایران و ادامه خویشتنداری ایران در برابر تغییر موضع آمریکا گفت: «آقای لاریجانی به ما اعلام کرد. به روسیه پیشنهاد میکنیم قالب جدیدی از همکاری ایجاد کند؛ یک شرکت مشترک، اما در خاک ایران، و آنجا با هم اورانیوم را رقیق کنیم.»
این روایت، یک واقعیت سیاسی مهم را برجسته میکند: ایران حتی پس از مواجهه با مطالبات سختگیرانه ترامپ، پیشنهاد همکاری با روسیه در داخل خاک خود را مطرح کرد تا راهی برای مدیریت اختلافات هستهای باقی بماند؛ اما بنا بر روایت پوتین، این ابتکار نیز نتوانست مانع رسیدن مذاکرات به بنبست شود.
حسن نیت ایران؛ پاداشی که با جنگ پاسخ گرفت
آنچه این تجربه را برای ایران تلختر میکند، این است که با وجود تداوم تلاشهای دیپلماتیک و طرح ابتکارهای مختلف، جنگ ۱۲روزه نشان داد که مذاکره مانع اقدام نظامی آمریکا و اسرائیل نخواهد شد. در چنین شرایطی، ایران بار دیگر برای نشاندادن حسن نیت به جهان، پیشنهاد مشارکت روسیه در رقیقسازی (نابودسازی) یا انتقال ذخایر اورانیوم با غنای بالا را مطرح کرد؛ پیشنهادی که بنا بر روایت پوتین، حتی با ارائه الگوی همکاری در داخل خاک ایران نیز نتوانست رضایت واشنگتن را جلب کند و برخلاف بهانه هستهای آمریکا، هدف اصلی ترامپ، یعنی نابودی ایران، با جنگ پیگیری شد.
این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که لیلاز نیز به نقل از شهید لاریجانی اظهار داشت: «تمام عقبنشینیها در مذاکرات نتیجهبخش نبود و قصد آمریکا جنگ بود.»
در این میان، مسئلهای فراتر از محاسبات دیپلماتیک وجود دارد. مطالبه فزاینده در داخل ایران برای تغییر دکترین هستهای کشور و حرکت به سمت ساخت سلاح هستهای، بهویژه پس از تجربه بیش از ۲۳ تحریم، فشار، تهدید و ترور، بیش از هر کشوری که راه اتمیشدن را انتخاب کرد و دو بار جنگ گسترده آمریکا و اسرائیل علیه ایران، اکنون با این پرسش مواجه است که آیا ادامه رویکرد مذاکره و عقبنشینی همچنان توجیه راهبردی دارد؟
ذخایر اورانیوم با غنای ۶۰ درصد، صرفاً یک عدد در جدول مذاکرات نیست، بلکه به مهمترین ابزارهای تغییر دکترین هستهای ایران و ساخت سلاح اتمی تبدیل شده است. طبیعی است که هرگونه بحث درباره نابودکردن مجدد ذخایر اورانیوم، پس از دهها بار تجربه عقبنشینیهای خسارتبار، موجب خشم انقلابی ملت مبعوثشده ایران خواهد شد.
هنوز درس کافی گرفته نشده است؟
این پرسش در شرایط کنونی ابعاد جدیتری پیدا میکند. آیا پس از ترور و داغ سنگین شهادت رهبری شهید و پس از این حجم از تحریم، ترور، فشار و نهایتاً جنگ، که نصیب کره شمالی نشد و برای ایران اتفاق افتاد، میان بهمن ۱۴۰۴ و مهر و آبان ۱۴۰۵ هیچ تفاوتی در نوع مواجهه کشور در موضوع هستهای پدید نیامده است؟ آیا پس از چنین تحولاتی، میتوان همان الگوهای پیشین را بدون بازنگری در مفروضات اساسی دنبال کرد؟
در روزهایی که ظریف بهدروغ از کمبود منابع اورانیوم ایران برای ساخت سلاح سخن میگوید، نگاهی به خسارت برجام بر ذخایر اورانیوم کشور خالی از فایده نیست. در جریان برجام، قریب به ۱۰ تن از ذخایر اورانیوم غنیشده ایران به روسیه منتقل شد و راکتور آب سنگین اراک نیز که قابلیت تولید پلوتونیوم داشت، نابود شد. باراک اوباما خرداد امسال در مصاحبه با شبکه CBS صراحتاً اعلام کرد که «در نتیجه برجام، ۹۷ درصد از اورانیوم ایران از بین رفته یا از چرخه خارج شده است.»
اکنون پرسش اساسی این است که آیا پس از چنین تجربهای، باید ذخیره راهبردی و فوقحساس ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصد ایران نیز در ازای وعدههای نامطمئن، نابود شود؟ آیا قرار است تهران بار دیگر امتیازی برگشتناپذیر بدهد تا ترامپ و نتانیاهو پس از انتخابات آبان در آمریکا و اسرائیل، با دست بازتری برای حمله به ایران اقدام کنند و این بار یکی دیگر از مهمترین مؤلفههای بازدارندگی ایران را نیز پیشاپیش خنثیشده ببینند؟
گمانه زنی بر سر پیشنهاد مسکو؛ میانجیگری یا بازگشت به نقطه شکست؟
اظهارات صریح ولادیمیر پوتین درباره موافقت اولیه ایران و آمریکا با رقیقسازی و انتقال ذخایر اورانیوم به روسیه، تغییر موضع ترامپ و سپس شروع جنگ ۳۹روزه، بار دیگر یک واقعیت تلخ را یادآوری میکند: مسئله آمریکا موضوع هستهای ایران نیست. در شرایطی که تجربه برجام، جنگ ۱۲روزه و جنگ تحمیلی ۳۹روزه بیاعتمادی به واشنگتن را به اوج رسانده و در شرایطی که ملت ایران خواستار ساخت سلاح هستهای هستند، واگذاری ذخایر راهبردی بدون تضمین معتبر میتواند تکرار همان چرخه پرهزینه باشد.