- نویسنده: مسعود حنیفی
در بیانیهای که برگزارکنندگان ششمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم دریای سرخ دوشنبه صادر کردند، بندی وجود دارد که نشاندهنده اضطراب مدیران سعودی است. «بنیاد از نوامبر ۲۰۲۶ برنامههای سالانهای را در میدان فرهنگ در جده تاریخی آغاز خواهد کرد و آن را بهعنوان مقصدی مداوم برای نمایش فیلم، رویدادهای فرهنگی و برنامههای تخصصی صنعت فیلم تثبیت خواهد کرد». سعودیها با اضافهکردن این بخش به متن بیانیه تعویق میخواهند دو پیام را به سایر کشورها اعلام کنند؛ اول اینکه مراسم فرهنگی شهرهای عربستان قرار نیست تعطیل شود. در مرتبه بعدی، جلوگیری از تکانههایی که احتمالاً به قراردادهای میان عربستان و کشورهای دیگر ممکن است سرایت کند هم اهمیت دارد.
شاید این پرسش پیش بیاید که مگر کنسل شدن یک فستیوال سینمایی چقدر میتواند برای ریاض حیاتی باشد؟ و اصلاً چرا متوقف شدن رویدادهای هنری در حوزه خلیج فارس، پیامدهایی فراتر از مرزهای منطقه دارد و آینده صنعت سرگرمی جهانی را تحت تأثیر قرار میدهد؟ برای پاسخ، بهتر است اول به زبان اعداد صحبت کنیم. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی صندوق فرهنگی عربستان، این نهاد از زمان تأسیس در سال ۲۰۲۱ تا اکتبر ۲۰۲۵، منابع مالی خود را صرف حمایت از بیش از ۱۵۰ طرح و بنگاه فرهنگی در هفت استان مختلف این کشور کرده است. حجم کل این سرمایهگذاریها، تسهیلات و مشوقها از مرز ۱۴۲ میلیون دلار عبور میکند. جالب آنکه سهم صنعت سینما از این کیک مالی، ۴۴ درصد بوده؛ رقمی معادل تقریباً ۶۲ میلیون دلار. اما بخش تکاندهنده ماجرا جای دیگری نهفته است. همین صندوق پیشبینی کرده که پروژههای تحت پوشش آن، ظرفیت تزریق بیش از ۵۳۳ میلیون دلار به تولید ناخالص داخلی عربستان و اشتغالزایی برای حدود ۶۹۰۰ نفر را دارند. از سوی دیگر، این نهاد که به عنوان بازوی سرمایهگذاری فرهنگی حکومت سعودی عمل میکند، با تکیه بر برآوردهای مؤسسه تحقیقاتی «موردور اینتلیجنس»، تصویری از آینده ترسیم کرده است: ارزش بازار تفریح و سرگرمی عربستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۲.۶۵ میلیارد دلار و در سال ۲۰۲۶ بالغ بر ۲.۹۸ میلیارد دلار برآورد میشود. بر اساس همین پیشبینی، این بازار با نرخ رشد مرکب سالانه ۱۲.۴ درصد، تا سال ۲۰۳۱ به رقم خیرهکننده ۵.۳۶ میلیارد دلار خواهد رسید. افزون بر این، نهادهای دولتی سعودی تنها در فاصله ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، بیش از ۵۰ میلیارد ریال (معادل ۱۳.۳۳ میلیارد دلار) صرف توسعه زیرساختهای تفریحی کردهاند. حالا این تصویر را کنار این واقعیت بگذارید که موشکهای ارزانقیمت چند هزار دلاری قهرمانان انصارالله قابلیت آن را دارند که تمام یا دستکم بخشی از این رویدادهای فرهنگی را به تعطیلی بکشانند یا محدود کنند. بر همین اساس، چیزی در حدود ۵۰۰ میلیون دلار است. و تازه این فقط نوک کوه یخ است. از طرف دیگر باید سوال کرد که چرا جشنواره بینالمللی فیلم دریای سرخ هنوز به آن جایگاه و موفقیت درخور و شایسته دست نیافته است؟. اگر به استراتژی فرهنگی ولیعهد سعودی دقت کنیم، شباهتهای عجیبی با رویکرد محمدرضا پهلوی در دهههای چهل و پنجاه شمسی به چشم میخورد. شاه پیشین ایران نیز با صرف هزینههای گزاف و سرسامآور، اقدام به برگزاری جشن هنر شیراز، جشن هنر طوس و جشنواره جهانی فیلم تهران کرد. هدف اصلی او بازتولید امر فرهنگی و ایجاد یک چهره مدرن، لوکس و هنردوست از دربار پهلوی در سطح بینالمللی بود. امروز بن سلمان نیز دقیقاً همین مسیر را با هزینههای نجومی در حوزه سینما و سرگرمی طی میکند تا چهرهای لیبرال و مدرن از عربستان ارائه دهد. این رویکرد نشان میدهد حاکمان تلاش میکنند با ابزار هنر مشروعیت از دست رفته را بازیابند. تاریخ نشان داد که تزریق فرهنگ مصنوع نتیجهای کارگزاران درصدد آن هستند را برآورده نخواهد کرد. آنهمه خرج و هزینهی بیرویه برای جشن هنر شیراز و جشنواره جهانی فیلم تهران، در نهایت خشم مردم مسلمان را برانگیخت و عاقبت کار شاه و دارودستهاش را ساخت. این واقعیت انکارناپذیر است که تزریق فرهنگ وارداتی بدون در نظر گرفتن شرایط فرهنگ بومی مردم، هرگز پایدار نمیماند. اکنون این زنگ خطر جدی برای خاندان آل سعود نیز به صدا درآمده است. ترویج سبک زندگی غربی و برگزاری جشنوارههای پرهزینه در کشوری با ساختار سنتی و قبیلهای، میتواند همان اثر مخرب را تکرار کند.
